การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาพืชในท้องถิ่นที่สามารถใช้เป็นวัสดุให้สีย้อมธรรมชาติสีม่วงที่ติดเส้นฝ้ายได้อย่างคงทนเพื่อทดแทนสีย้อมเคมี 2) พัฒนาผลิตภัณฑ์กระเป๋าผ้าทอจากสีย้อมธรรมชาติ และ 3) ถ่ายทอดองค์ความรู้และเทคโนโลยีการย้อมผ้าด้วยสีย้อมธรรมชาติให้แก่กลุ่มวิสาหกิจชุมชนกลุ่มทอผ้าบ้านคลองบนใต้ อำเภอชนแดน จังหวัดเพชรบูรณ์ โดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยแบบผสมผสาน (Mixed Methods) ทั้งเชิงคุณภาพและเชิงปริมาณ ขั้นแรกได้ศึกษาวัสดุพืชในท้องถิ่น ได้แก่ ใบสัก ฝาง และอัญชัน มาทดลองย้อมผ้าฝ้ายด้วยการออกแบบการทดลองแบบ Factorial Design 3×2 และวิเคราะห์ค่าพารามิเตอร์สี (L*, a*, b*) ด้วยเครื่อง Spectrophotometer พร้อมทดสอบความคงทนต่อการซักตามมาตรฐาน AATCC ผลการวิจัยพบว่าใบสักให้ค่าความแดง (a*) สูงสุด แสดงถึงโทนสีม่วงแดงที่เด่นชัดที่สุด และเมื่อใช้ใบสักร่วมกับน้าปูนใสจะให้ผลความคงทนของสีต่อการซักดีกว่าการใช้สารส้ม โดยมีระดับความคงทน 3–4 และมีค่าการติดสีบนแถบผ้าทดสอบอยู่ในระดับ 4–5 นาผ้าฝ้ายย้อมสีธรรมชาติมาพัฒนาผลิตภัณฑ์กระเป๋าผ้าทอ โดยออกแบบกระเป๋า 2 ประเภท คือ กระเป๋าทรงถุง (Tote Bag) และกระเป๋าของที่ระลึก (Souvenir Bag) จากผ้าย้อมสีม่วงธรรมชาติ ผลการประเมินแบบร่างโดยผู้เชี่ยวชาญ 3 คน พบว่ากระเป๋าทรงถุงแบบที่ 2 และกระเป๋าของที่ระลึกแบบที่ 3 ได้รับคะแนนรวมเฉลี่ยสูงสุด คือ 4.69 และ 4.55 ตามลาดับ จึงนาไปผลิตเป็นผลิตภัณฑ์ต้นแบบ ผลการประเมินความพึงพอใจของกลุ่มวิสาหกิจชุมชน 30 คน พบว่า มีความพึงพอใจต่อกระเป๋าทั้งสองประเภทในระดับมากที่สุด โดยเฉพาะในด้านความเหมาะสมของราคากับคุณภาพ และรูปลักษณ์ที่สวยงามทันสมัย จัดการฝึกอบรมเชิงปฏิบัติการการย้อมผ้าด้วยสีย้อมธรรมชาติให้แก่กลุ่มเป้าหมายจานวน 30 คน ผลการประเมินความพึงพอใจต่อการอบรมพบว่ามีคะแนนเฉลี่ยอยู่ในระดับมากที่สุดในทุกด้าน โดยเฉพาะด้านการนาความรู้ไปใช้ประโยชน์ในชุมชน This research aimed to 1) study local plants that can be used as natural dye sources to produce durable purple color on cotton fibers as a substitute for chemical dyes, 2) develop woven fabric bag products dyed with natural dyes, and 3) transfer knowledge and technology of natural dyeing processes to the Ban Khlong Bon Tai weaving community enterprise group in Chon Daen District, Phetchabun Province. The study employed a mixed-methods approach, combining both qualitative and quantitative research methods. Initially, local plants including teak leaves, sappanwood, and butterfly pea flowers were selected to dye cotton fabric using a 3×2 factorial design. Color parameters (L*, a*, b*) were analyzed using a spectrophotometer, and wash fastness was evaluated based on AATCC standards. The results indicated that teak leaves produced the highest a* value, reflecting a prominent reddish-purple hue. Furthermore, using limewater as a mordant resulted in greater color fastness (grade 3–4) compared to alum, and the dyed fabric achieved a staining grade of 4–5 on standard test fabrics. Naturally dyed cotton fabric was then developed into two types of bags: tote bags and souvenir bags. Three design prototypes for each bag type were evaluated by three product design and home economics experts. The second tote bag design and third souvenir bag design received the highest average scores of 4.69 and 4.55, respectively, and were thus selected for prototype production. Satisfaction evaluation from 30 members of the community enterprise revealed the highest level of satisfaction for both bag types, particularly in terms of design appeal and value for money. In addition, a natural dyeing workshop was conducted for 30 participants from the community. The training emphasized hands-on learning using locally sourced materials, especially teak leaves, to promote eco-friendly and cost-effective dyeing techniques. Evaluation results showed the highest level of satisfaction in all aspects, especially the applicability of the acquired knowledge for further community development.
